پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران

چکیده چکیده

هدف: این تحقیق با هدف شناسایی و تحلیل پیشران‌ها و سناریوهای آینده تأمین مالی زنجیره‌ای در بخش انرژی انجام شده است تا چالش‌ها و فرصت‌های پیش‌رو در این حوزه شناسایی شود.

روش: در ابتدا ۲۵ پیشران با استفاده از مرور ادبیات و مصاحبه با خبرگان استخراج شد. سپس نظرات خبرگان از طریق پرسشنامه خبره‌سنجی جمع‌آوری و با روش دلفی فازی غربال شدند تا ۹ پیشران کلیدی انتخاب شود. اولویت‌بندی این پیشران‌ها به کمک پرسشنامه‌های اولویت‌سنجی و روش واسپاس فازی انجام گرفت و دو پیشران اصلی برای سناریونگاری تعیین شدند. در نهایت، بر اساس این پیشران‌ها و مصاحبه با گروه‌های کانونی، چهار سناریوی آینده تدوین گردید. پژوهش از روش‌شناسی ترکیبی و پارادایم پراگماتیسم برخوردار است و از نوع کاربردی-توسعه‌ای و میدانی محسوب می‌شود.

یافته‌ها: تاب‌آوری زنجیره تأمین و توسعه ابزارهای مالی نوین به عنوان مهم‌ترین پیشران‌ها شناسایی شدند. چهار سناریوی آینده شامل شکوفایی مالی انرژی (بهترین حالت)، تاب‌آوری در تنگنا، فرصت‌های بر باد رفته و بن‌بست مالی انرژی (بدترین حالت) طراحی شد.

نتایج: برای جلوگیری از وقوع سناریوی بحرانی بن‌بست مالی، اصلاحات ساختاری، بازنگری چارچوب‌های قانونی، تقویت نظام‌های نظارتی و ارتقاء شفافیت مالی ضروری است. توسعه نهادهای مالی مستقل، استفاده از فناوری‌های نوین مالی و بهره‌گیری از منابع مالی بین‌المللی راهکارهای مهم دیگر هستند. همچنین ارتقاء توانمندی‌های مدیریتی و همکاری بین ذی‌نفعان زنجیره تأمین می‌تواند تاب‌آوری و پایداری نظام تأمین مالی انرژی را تضمین کند. اتخاذ رویکرد یکپارچه مبتنی بر نوآوری، نهادسازی، اصلاحات قانونی و ارتقاء ظرفیت مدیریتی برای ایجاد نظام تأمین مالی پایدار در بخش انرژی ایران حیاتی است.

چکیده نوسانات زیاد قیمت نفت خام به عنوان منبع اصلی انرژی و ماده‌اولیه مهم صنعت شیمیایی جهانی، اهمیت تخمین دقیق و پیش‌بینی روند قیمت آنرا دوچندان کرده است. از اینرو هدف از انجام پژوهش کاربردی حاضر افزایش توان پیش‌بینی قیمت نفت‌خام با استفاده از الگوی‌های غیرخطی در هوش مصنوعی است. برای دستیابی به این هدف چهار شبکه پروسپترون ساده، شبکه بازگشتی، شبکه حافظه طولانی کوتاه‌مدت و شبکه عصبی واحدهای برگشتی گیت‌دار مدلسازی شده است سپس توانمندی آن‌ها نسبت به یکدیگر و مدل معیار مقایسه، و دقت پیش‌بینی آن‌ها با استفاده از روش خطای مربعات میانگین اشتباهات ارزیابی شده است. نمونه مورد مطالعه داده‌های نفت‌ خام برنت دریای شمال از تاریخ 01/08/2007 لغایت 31/ 05/2024 به صورت روزانه و ماهانه و سالانه است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که معماری شبکه در این مدل‌ها نسبت به مدل‌های پیشین، در استخراج اطلاعات از داده‌ها توانمندتر بوده و زمان دستیابی به قیمت‌های آینده بهبود بخشیده ‌شده‌ است. همچنین از میان الگوهای غیرخطی، الگوی شبکه‌ بازگشتی گیت‌دار در فرکانس‌های مختلف پیش‌بینی دقیق‌تر و با خطای کمتری از قیمت نفت را به دست می‌دهد

چکیده در قرن جدید دغدغه‌های مصرف‌کنندگان در برابر پاسخگویی زیست‌محیطی که با قوانین زیست‌محیطی نیز هم‌راستا شده، تعداد رو به رشد شرکت‌ها را به منظور طراحی و ایجاد برنامه‌های محیط زیست دوستانه تحت فشار قرار داده است. بر همین اساس این تحقیق چگونگی پیاده کردن آمیخته بازاریابی سبز برای فروش محصول و باقی ماندن در بازار را بررسی می‌کند. بر این اساس، نمونه‌ای مشتمل بر 90 نفر از متخصص جذب سرمایه‌گذاری در حوزه بازاریابی سبز در حوزه انرژی به شیوه تصادفی طبقه‌ای متناسب با حجم هر طبقه، انتخاب گردیده و بررسی شدند. مدل مفهومی تحقیق بر مبنای مطالعات نظری آمیخته بازاریابی سبز و قصد خرید مصرف‌کننده، طراحی و بر مبنای آن، پرسشنامه‌هایی طراحی گردیده و داده‌های مورد نظر جمع‌آوری گردید. نتایج پژوهش نشان می‌دهد جهت تحقیق اهداف پژوهش بایستی مواردی از قبیل: استفاده از مواد با قابلیت بازیافت مجدد در جهت تولید محصول برای کمتر آسیب رساندن به محیط زیست، معرفی و ارائه انرژی‌های دوستدار محیط زیست در نمایشگاه‌ها، کنفرانس‌ها و همایش‌ها، استفاده از سیستم حمل و نقل بروز برای توزیع محصولات در بازار جهت آسیب رساندن کمتر به محیط زیست، قیمت‌گذاری مناسب محصولات سبز، به گونه‌ای که قابل رقابت با انواع مشابه باشند، در نظر گرفته شود.

چکیده یکی از موضوعات مهم در اقتصاد انرژی جهت سیاستگذاری در این بخش شناخت مناسب تقاضای انرژی و برآورد صحیح کشش­پذیری قیمتی و درآمدی آن است. تاکنون تلاش­های گسترده­ای جهت تخمین کشش­پذیری تابع تقاضای انرژی در ایران صورت گرفته است اما مساله نامتقارن بودن پویای­های تقاضا و تغییر ضرایب الگو در دوران رونق و رکود اقتصادی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از اینرو در مقاله حاضر با در نظر گرفتن یک الگوی آستانه­ای تصحیح خطا، پویایی­های تقاضای انرژی در ایران طی دوره 1393-1357، با لحاظ نمودن تفاوت در دوران رکود و رونق اقتصادی، برآورد گردیده است. نتایج این مطالعه نشان می دهد دو رژیم متفاوت در پویایی­های تقاضای انرژی در ایران وجود داشته است. در شرایط رکود کششهای قیمتی و درآمدی تقاضا و همچنین سرعت تعدیل پایین­تر بوده، در حالی که در زمان رونق انعطاف تقاضاکنندگان برای عکس­العمل بیشتر و بنابراین کشش‌های قیمتی و درآمدی و سرعت تعدیل بالاتر بوده است. بر این اساس اگرچه در تقاضای انرژی هم در زمان رونق و هم در رکود کشش­ناپذیر است و اجرای سیاست­های قیمتی نمی­تواند بر تقاضا موثر باشد، اما کارایی این سیاستها می تواند در زمان رونق اقتصادی بیشتر از زمان رکود باشد.

چکیده تدوین سیاست­های مؤثر بر کاهش شدت (افزایش بهره‌وری) انرژی نیازمند مطالعه کامل عوامل مؤثر بر آن است. از طرفی طی سال‌های اخیر، مصرف نهایی انرژی بخش صنعت در بین بخش‌های مختلف مصرف در ایران افزایش زیادی داشته است. هدف این مطالعه بررسی عوامل مؤثر بر شدت انرژی در صنایع کارخانه‌ای ایران به‎ویژه اثر متغیرهای مخارج عمرانی دولت و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی بر شدت انرژی در این صنایع به تفکیک استان و کنترل اثرات سرریز فضایی بین آن‎ها با استفاده از داده‌های تابلویی 28 استان کشور طی دوره 1379 تا 1393 می‌باشد. به‌منظور بررسی وجود اثرات سرریز فضایی از آزمون‌های Wald، LR و Panel (Robust) LM استفاده شده است و پس از تائید وجود اثرات فضایی و نوع آن، مدل دوربین فضایی (SDM) جهت بررسی شدت انرژی انتخاب شده است. مطابق نتایج، قیمت انرژی، سهم مالکیت خصوصی و مخارج عمرانی دولت اثر منفی بر شدت انرژی داشته‌اند درحالی‌که متغیرهای نسبت صادرات به ارزش افزوده و نسبت سرمایه به نیروی کار دارای اثر مثبت بر شدت انرژی بوده‌اند. سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی نیز اثر معناداری بر روی شدت انرژی نداشته است. این نتایج لزوم توجه بیشتر به اتخاذ فناوری‌های بالاتر تولید در سرمایه‌گذاری‌ها و تأثیر دولت در تغییرات شدت انرژی را بیان می‌کنند ضمن اینکه امکان استفاده از سیاست‌های مرتبط با غنی‌سازی همسایه در جهت افزایش بهره‌وری انرژی را نیز متصور می‌سازد.

چکیده هدف اصلی این مطالعه، بررسی کارآیی مصرف برق در بخش صنعت و نیز در کل اقتصاد ایران است. برای این منظور وضعیت­های کارآیی بالا و کارآیی پایین مصرف برق در بخش صنعت و کل اقتصاد ایران با استفاده از مدل تغییر رژیم مارکف طی دوره زمانی 1342 تا 1393 شناسایی شد. نتایج حاصل از برآورد مدل تغییر رژیم مارکف برای کارآیی مصرف برق در بخش صنعت نشان داد که رژیم­ با کارآیی پایین مصرف برق در این بخش نسبت به رژیم­ با کارآیی بالای استفاده از انرژی برق در این بخش دارای دوره­ دوام بیش­تر و پایدارتر بوده است. به نحوی که متوسط دوام رژیم­ کارآیی پایین استفاده از برق در این بخش 84/2 برابر رژیم­ با کارآیی بالا است. همچنین متغیرهای سطح عمومی قیمت­ها، اثر منفی و تولید سرانه نیز اثر مثبت بر کارآیی مصرف برق در بخش صنعت و کل اقتصاد داشته است. به­نحوی­که انتظار می­رود با کاهش تورم و افزایش رشد اقتصادی کارآیی مصرف برق در سطح ملی و در بخش صنعت بهبود یابد.

چکیده با توجه به اهمیت فراوان نهاده انرژی در اقتصاد کشورها به ویژه کشورهای در حال توسعه، بررسی تأثیر مصرف انرژی بر فقر و نابرابری در کشور ایران ضرورت می­یابد. بدین منظور مطالعه حاضر تأثیر مستقیم و غیر مستقیم مصرف انرژی در بخش­های مختلف کشور (شامل صنعت، کشاورزی و خدمات) را بر فقر و نابرابری مورد ارزیابی قرار می­دهد. جهت بررسی این موضوع یک سیستم معادلات همزمان متشکل از چهار معادله تولید، نابرابری، تقاضای انرژی و فقر به کار گرفته شده و با استفاده از برآوردگر متغیر ابزاری رابطه میان مصرف انرژی و فقر طی دوره زمانی 1363 تا 1389 مورد آزمون قرار می­گیرد.
یافته ها نشان می­دهد که مصرف انرژی در بخش خدمات به طور مستقیم بر فقر تأثیر­گذار بوده و آن راکاهش می­دهد. در حالی که تأثیر غیر مستقیم مصرف انرژی بر کاهش فقر از طریق کاهش نابرابری در این بخش مورد تائید قرار نمی­گیرد. از سوی دیگر مصرف انرژی در بخش های صنعت و کشاورزی تنها به صورت غیر مستقیم (از طریق کاهش نابرابری) منجر به کاهش فقر در کشور می­شود. همچنین نتایج بیانگر این است که مصرف انرژی از طریق تأثیر مثبت و معنی دار بر رشد اقتصادی، به طور غیر مستقیم منجر به کاهش فقر در هر سه بخش صنعت، کشاورزی و خدمات شده است.
 

چکیده با توجه به رشد متوسط سالانه 6 درصد در مصرف برق کشور و ضرورت احداث بیش از سه هزار مگاوات نیروگاه جدید لازم است نوع نیروگاه‎ها براساس طیف گسترده‎ای از معیارها اولویت‎گذاری شود. در این مقاله با در نظر گرفتن معیارهای مختلف اقتصادی، زیست محیطی، سیاسی و اجتماعی، امنیت انرژی و فنی و با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی برای وزن‎دهی به معیارها و محاسبه میزان معیارهای کیفی و روش پرومته برای محاسبه میزان معیارهای کمی به ارزیابی و اولویت‎بندی گزینه‎های مختلف تولید برق پرداخته شده است. در بین 23 معیاری که خبرگان اوزان هر یک را تعیین کردند هزینه تمام‎شده برای هر کیلووات ساعت در رتبه اول، امنیت تامین منبع ورودی نیروگاه در رتبه دوم، سرمایه‌گذاری اولیه در رتبه سوم، تاثیر در حفظ و صرفه‎جویی در منابع پایان‌پذیر در رتبه چهارم و تاثیر در تنوع بخشی به سیستم عرضه در رتبه پنجم قرار گرفت و در انتها نیز سه معیار تاثیر‌گذاری بر مردم سایر کشورها (قدرت نرم)، سرریز دانشی و وسعت زمین مورد استفاده قرار دارند. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‎دهد به ترتیب نیروگاه‎های بادی، برق‎آبی، فتوولتائیک، سیکل ترکیبی، هسته‎ای، گازی و بخاری در اولویت قرار دارند.

چکیده با وجود اینکه ایران از نظر برخورداری از منابع زغال‌سنگ در جایگاه دوازدهم جهان قرار دارد اما این منبع عظیم انرژی، تنها یک درصد در سبد انرژی کشور سهم دارد. در ایران، اقتصاد انرژی تحت تاثیر ذخایر نفت و گاز طبیعی قرار دارد و این موضوع سبب شده به منابع دیگر انرژی که سودآوری کلانی دارند، توجه چندانی نشود. فناوری نوین گاز کردن زیرزمینی زغال­سنگ (UCG) روشی برای تبدیل زغال­سنگ به گاز در زیرزمین است که سبب افزایش بازیابی لایه­های زغال­سنگ با ضخامت­های متغیر و در اعماق زیاد خواهد شد. با تزریق گاز سنتزی حاصل از فناوری UCG به شبکه گازی کشور، سبب افزایش امکان بهره­برداری از ظرفیت صادراتی گاز کشور خواهد شد. انتظار می‌رود با بهره‌گیری از فناوری UCG در ایران در جهت تحقق اهداف اسناد بالادستی کشور و اوامر ابلاغی مقام معظــم رهبری در حوزه نفت و گاز، گام بلندی برداشت. 

چکیده با وجود اینکه ایران از نظر برخورداری از منابع زغال‌سنگ در جایگاه دوازدهم جهان قرار دارد اما این منبع عظیم انرژی، تنها یک درصد در سبد انرژی کشور سهم دارد. در ایران، اقتصاد انرژی تحت تاثیر ذخایر نفت و گاز طبیعی قرار دارد و این موضوع سبب شده به منابع دیگر انرژی که سودآوری کلانی دارند، توجه چندانی نشود. فناوری نوین گاز کردن زیرزمینی زغال­سنگ (UCG) روشی برای تبدیل زغال­سنگ به گاز در زیرزمین است که سبب افزایش بازیابی لایه­های زغال­سنگ با ضخامت­های متغیر و در اعماق زیاد خواهد شد. با تزریق گاز سنتزی حاصل از فناوری UCG به شبکه گازی کشور، سبب افزایش امکان بهره­برداری از ظرفیت صادراتی گاز کشور خواهد شد. انتظار می‌رود با بهره‌گیری از فناوری UCG در ایران در جهت تحقق اهداف اسناد بالادستی کشور و اوامر ابلاغی مقام معظــم رهبری در حوزه نفت و گاز، گام بلندی برداشت.