مطالعه مکان‌یابی استقرار یک پالایشگاه نفت با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی و مدل‌های لاجیت و پرابیت

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه شهید باهنر کرمان

2 کارشناس ارشد علوم اقتصادی دانشگاه شهید باهنر کرمان

چکیده

ضرورت انجام مطالعات مکان‌یابی صنایع، یکی از کلیدی‌ترین گام‌های تأسیس صنایع است، چرا که نتایج این تصمیم در درازمدت ظاهر شده و اثرات بسزایی از بعد اقتصادی، محیط زیست و مسائل اجتماعی دارد. کشور ایران با دارا بودن میادین عظیم نفتی، چهارمین تولیدکننده نفت در جهان است. کمبود ظرفیت پالایشی و تقاضای داخلی بالا برای فرآورده‌های نفتی، ایران را به واردکننده فرآورده‌های نفتی مانند بنزین تبدیل کرده است. ایجاد ظرفیت‌های جدید تولید فرآورده‌های نفتی بسیار بااهمیت و ضروری است که در این راه توسعه پالایشگاه‌های موجود و یا ایجاد ظرفیت جدید (احداث پالایشگاه نفت) از جمله راهکارهای پیش رو است. با توجه به هزینه‌های بسیار بالای احداث پالایشگاه و دولتی بودن صنعت نفت در کشور، در راه احداث پالایشگاه نفت، بایستی رویه‌ای را در پیش گرفت که هزینه‌های کل حداقل شود. بدین منظور تعیین بهترین و مناسب‌ترین مکان برای احداث یک پالایشگاه جدید از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این مطالعه با استفاده از تلفیق سامانه اطلاعات جغرافیایی و مدل‌های اقتصاد سنجی تصادفی مانند لاجیت و پرابیت به دنبال تعیین مکان بهینه برای استقرار یک پالایشگاه نفت در محدوده جغرافیایی کشور است. در این مطالعه، معیارهای جغرافیایی مانند شیب و ارتفاع زمین در بخش سامانه اطلاعات جغرافیایی بکار گرفته شده‌اند. سپس کلیه نواحی مورد بررسی قرار گرفته و نواحی دارای شرایط اولیه جغرافیایی غربالگری گردیده‌اند. در نهایت با استفاده از مدل‌های لاجیت و پرابیت نواحی مورد بررسی با توجه به معیارهای اقتصادی بررسی و رتبه‌بندی نهایی صورت گرفته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Site Selection Study for Refinery Using GIS and Logit, Probit Models

نویسندگان [English]

  • Shahram Golestani 1
  • Saeed Sadrzadeh Moghadam 2
  • Safieh Azimzadeh 2
چکیده [English]

One of the most important steps in establishing industrial plants, is location studies for determining the best location of industries. Because of the long run impact of this decision, and it’s significant impact on the economy, environment and society. Thanks to vast oil reserves, Iran is the fourth oil producer in the world. Insufficiency of refining capacity and increasing domestic demand for oil products, have made Iran an importer of oil product like gasoline. Running petroleum production at full capacity is very important and in this way the expansion of existing refineries or building new plants (construction of oil refineries) are appropriate plans ahead. Given the high costs of constructing oil refineries in the country by the state-owned oil industry, building a new refinery is too important in order to choose mechanism that minimizes the total costs. So Determining the best and most suitable place for building a new refinery is very important. This study using both GIS and econometric likelihood linear models like logit and probit seeks to determine the optimal location for establishing an oil refinery in various geographical areas of the country. In this study, some geographical criteria such as slope and elevation of land are used in the GIS section then all areas is studied and the areas that had the initial condition have been screened. Finally, using the logit and probit models, the suitable areas were analyzed based on economic criteria and final ranking has been done.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Site Selection
  • Boolean model
  • Geographical Information System
  • Oil Refinery Production
  • Logit and Probit Model

مطالعه مکان‌یابی استقرار یک پالایشگاه نفت با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی و مدل‌های لاجیت و پرابیت

دکتر شهرام گلستانی*، سعید صدرزاده مقدم**وصفیه عظیم‌زاده***

 

تاریخ دریافت: 9 تیر 1391                                                 تاریخ پذیرش: 27 آبان 1391

 

ضرورت انجام مطالعات مکان‌یابی صنایع، یکی از کلیدی‌ترین گام‌های تأسیس صنایع است، چرا که نتایج این تصمیم در درازمدت ظاهر شده و اثرات بسزایی از بعد اقتصادی، محیط زیست و مسائل اجتماعی دارد. کشور ایران با دارا بودن میادین عظیم نفتی، چهارمین تولیدکننده نفت در جهان است. کمبود ظرفیت پالایشی و تقاضای داخلی بالا برای فرآورده‌های نفتی، ایران را به واردکننده فرآورده‌های نفتی مانند بنزین تبدیل کرده است. ایجاد ظرفیت‌های جدید تولید فرآورده‌های نفتی بسیار بااهمیت و ضروری است که در این راه توسعه پالایشگاه‌های موجود و یا ایجاد ظرفیت جدید (احداث پالایشگاه نفت) از جمله راهکارهای پیش رو است. با توجه به هزینه‌های بسیار بالای احداث پالایشگاه و دولتی بودن صنعت نفت در کشور، در راه احداث پالایشگاه نفت، بایستی رویه‌ای را در پیش گرفت که هزینه‌های کل حداقل شود. بدین منظور تعیین بهترین و مناسب‌ترین مکان برای احداث یک پالایشگاه جدید از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این مطالعه با استفاده از تلفیق سامانه اطلاعات جغرافیایی و مدل‌های اقتصاد سنجی تصادفی مانند لاجیت و پرابیت به دنبال تعیین مکان بهینه برای استقرار یک پالایشگاه نفت در محدوده جغرافیایی کشور است. در این مطالعه، معیارهای جغرافیایی مانند شیب و ارتفاع زمین در بخش سامانه اطلاعات جغرافیایی بکار گرفته شده‌اند. سپس کلیه نواحی مورد بررسی قرار گرفته و نواحی دارای شرایط اولیه جغرافیایی غربالگری گردیده‌اند. در نهایت با استفاده از مدل‌های لاجیت و پرابیت نواحی مورد بررسی با توجه به معیارهای اقتصادی بررسی و رتبه‌بندی نهایی صورت گرفته است.

واژه‌های کلیدی: مکان‌یابی، پالایشگاه نفت، سامانه اطلاعات جغرافیایی، منطق بولین، مدل لاجیت و پرابیت.

طبقه‌بندی JEL: C88، C61، C52.

 

1. مقدمه

تعیین محل یک صنعت از نظر اقتصادی، نقش مهمی در میزان سرمایه‌گذاری اولیه به هنگام تأسیس صنایع و قیمت تمام‌شده کالا یا خدمت در هنگام بهره‌برداری طرح دارد. احداث یک یا چند واحد صنعتی در مکان‌های بهینه و در بهترین وضعیت ممکن، نه تنها گردش مواد و خدمات به مشتریان را بهبود می‌بخشد، بلکه صنعت را در یک وضعیت مطلوب قرار می‌دهد. تصمیم‌های مرتبط با انتخاب و فراگیری ویژگی‌های مکان‌یابی یک مرکز، می‌تواند اثر بزرگی بر توانایی کسب و حفظ مزیت رقابتی داشته باشد.[1] در بررسی مشاغل زودبازده مشخص شده است که بیش از 50 درصد آنها در سال اول و حدود 30 درصد آنها پس از دو سال، ورشکسته می‌شوند و به شغل دیگری رو می‌آورند. با اینکه در آغاز راه‌اندازی این مشاغل، تمام جوانب ارائه خدمات بررسی می‌شود ولی بی‌توجهی به مسئله مهم مکان سبب می‌شود تا واحد تولیدی به سوددهی موردنظر نرسد و از رسیدن به هدف خود باز ‌ماند.[2] انجام مطالعات مکان‌یابی درست و مناسب، علاوه بر تأثیر اقتصادی بر عملکرد واحد صنعتی، اثرات اجتماعی، محیط زیستی، فرهنگی و اقتصادی در منطقه محل احداث خود خواهد داشت. در ضمن، ویژگی‌های منطقه‌ای نیز به عنوان عوامل کلیدی مؤثر در تعیین محل در مسائل مکان‌یابی محسوب می‌شود.

در این تحقیق با توجه به اهمیت بحث مکان‌یابی صنایع و تأثیرات مثبت انتخاب مکان درست و بهینه در سودآوری و تداوم راه صنایع و همچنین با توجه به ویژگی‌ها و پتانسیل‌های موجود در کشور در صنعت نفت به لحاظ دومین تولیدکننده نفت خام اوپک و چهارمین تولیدکننده نفت خام در جهان و مشکلات موجود در بخش صنعت نفت مانند تمرکز بیش از حد پالایشگاه‌های موجود در کشور در نواحی غربی و جنوبی و وجود تقاضای فرآورده‌های نفتی بیش از میزان تولید، اقدام به مطالعه مکان‌یابی استقرار پالایشگاه نفت خام گردیده است. احداث یک پالایشگاه نفت خام با توجه پتانسیل‌های موجود در کشور از یک طرف و مشکلات گوناگون در بخش تولید فرآورده‌های نفتی که در واقع تولیدات یک پالایشگاه نفت است از طرف دیگر امری ضروری است که صنعت نفت در آینده نزدیک، ناگزیر به حرکت در این سمت است. لذا مطالعات مکان‌یابی برای استقرار یک پالایشگاه نفت می‌تواند گامی مهم در راستای اتخاذ و اجرای تصمیمات کلان در این صنعت باشد.

 

2. مبانی نظری و پیشینه تحقیق

از نظر تئوری سه نظریه متفاوت و در عین حال مکمل هم در مکان‌یابی صنعتی بسط و توسعه‌یافته است. نظریه اول که منسوب به آلفرد وبر[3] و طرفداران جدید او است تنها مسئله هزینه تولید (به‌ویژه هزینه حمل و نقل) را مدنظر قرار می‌دادند و به طرف درآمدها توجه نداشتند. نظریه دوم بر عکس نظریه اول، هزینه متوسط تغییر مکان را ثابت تلقی کرده و درآمد را متغیر و ملاک عمل قرار می‌دهد. از نظر این گروه از نظریه‌پردازان مکان‌یابی صنعتی، مکانی انتخاب می‌شود که دارای حداکثر درآمد باشد. دسته سوم از نظریات مکان‌یابی صنعتی، هر دو عامل (هزینه و درآمد) را متغیر تلقی کرده و مکانی را که دارای حداکثر سود (اختلاف درآمد و هزینه) باشد، بهترین می‌دانند.

اریک هانسون[4] در مطالعه خود عوامل اقتصادی مؤثر در مکان‌یابی صنایع کارخانه‌ای در سائوپولوی برزیل در دوره 1977 تا 1979 را مد نظر قرار داده است. وی در این مطالعه ضمن ارائه یک تابع مطلوبیت برای فعالیت‌های تولیدی و کارخانجات فرعی و با استفاده از یک مدل لاجیت مرکب، تأثیر عوامل اصلی بر انتخاب مکان فعالیت را مورد بررسی قرار داده است. نتایج نشان می‌دهند که  صرفه‌های تمرکز محلی اثر قوی بر روی انتخاب مکان بهینه برای استقرار صنعت دارند. همچنین تأثیرگذاری جدی متغیر فاصله تا سائوپولو، عدم حساسیت متغیر مکانی نسبت به تغییر در دستمزدها و معنادار نبودن متغیر قیمت زمین در مکان‌گزینی صنایع از دیگر نتایج مهم این پژوهش است.

کلیمبرگ و همکارانش[5] به توسعه و آموزش یک روش برای مدل‌سازی مسائل مکان‌یابی پرداختند که از تکنیک تحلیل پوششی داده‌ها[6] و معیار کارایی برای یافتن مکان بهینه و مقایسه کارایی مکان‌های مختلف استفاده می‌کند.

رودریگوز و همکاران[7] با استفاده از  الگوریتم تبرید[8] یک مدل برای مکان‌یابی مراکز فعالیت در مسائل حمل و نقل دریایی با محدودیت ظرفیت و تغییرات در هزینه‌های تراکم کاری ارائه کردند.

ریویلی و همکارانش[9] یک مدل مکان‌یابی برای کاهش تعداد مراکز تسهیلات مورد نیاز ارائه کردند که هدف آن حداقل کردن میزان سهم بازار از دست رفته است.

ملوآ و همکارانش[10] یک مدل مکان‌یابی تسهیلات چند کالایی را به منظور طراحی استراتژیک شبکه‌های زنجیره تأمین ارائه دادند. آنها جنبه‌هایی نظیر افق برنامه‌ریزی، ساختار عمومی شبکه زنجیره تأمین، توزیع کالاها، موقعیت تسهیلات و محدودیت انبارها را در طراحی مدلشان در نظر گرفتند.

بوتیستا و پریرا[11] یک الگوریتم گراسپ[12] برای حل مسئله مکان‌یابی پوشش مجموعه ارائه کردند. آنها مسائلی با 500 نقطه تقاضا و 500 مکان نامزد را حل کردند.

آبولین و همکاران[13] به مکان‌یابی تسهیلات رقابتی با هدف بهینه‌سازی همزمان مکان‌ها و طراحی تسهیلات جدید در کنار تسهیلات موجود با محدودیت بودجه پرداختند.

رداندو و همکاران[14] مسئله مکان‌یابی رقابتی تسهیلات با هدف تعیین مکان و کیفیت تسهیلات به منظور حداکثر کردن سود را بررسی نمودند و از موازی‌سازی الگوریتم‌ها برای حل مسئله استفاده کردند.

یینگ وانگ و چوانگ وانگ[15] یک مدل جدید مکان‌یابی با دو هدف کمینه کردن هزینه و بیشینه کردن پوشش تقاضا ارائه دادند و با استفاده از برنامه‌ریزی اعداد صحیح مختلط تعداد مراکز سوخت‌گیری وسایل نقلیه و مکان آنها را در شبکه جاده‌ای تایوان مشخص کردند.

کوکایدین و همکاران[16] یک مسئله مکان‌یابی رقابتی چند تسهیلاتی در حالت گسسته با دو متغیر جذابیت تسهیلات و عکس فاصله نقاط تقاضا از مکان را به صورت یک مدل غیرخطی عدد صحیح دو سطحی فرمول‌بندی کردند و سپس با تبدیل به مدل یک سطحی آن را حل کردند.

یانگ و همکاران[17] در مطالعه‌ای به بررسی عوامل بالقوه تأثیرگذار در انتخاب محل هتل توسط سرمایه‌گذاران با استفاده از مدل لاجیت پرداخته‌اند. نتایج نشان می‌دهدکه رتبه هتل (تعداد ستاره‌های هتل)، تعداد سال پس از افتتاح، تنوع خدمات، نوع مالکیت، اثر تراکم، زیرساخت‌های خدمات عمومی، دسترسی به جاده، دسترسی به مترو و دسترسی به سایت‌های گردشگری عوامل مهم هستند.

وزارت صنایع سمنان (1364) با استفاده از اصول آنالیز فضایی و نقشه‌های سنیگرافیک، روش تجزیه عامل‌ها و روش تابع تشخیص در مکان‌یابی برای ایجاد نواحی و شرکت‌های صنعتی در استان سمنان استفاده نموده است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که از میان هفت گروه صنعت، صنایع فلزی، کانی غیرفلزی، برق و الکترونیک و صنایع سنگین برای استقرار در استان سمنان مناسب‌تر است و همچنین به علت پراکندگی امکانات استان سمنان سه ناحیه سمنان، دامغان و شاهرود برای احداث نواحی صنعتی توصیه می‌شود که اولویت با شهرستان سمنان است.

چمنزاری (1377) در پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود با استفاده از روش مجموع وزنی رده‌بندی شده، با هدف تعیین ظرفیت و جایابی کارخانه ذغال‌شویی اولیه در طرح تجهیز معادن ذغال سنگ طبس، ابتدا اطلاعات مربوط به ذخایر و میزان استخراج از معادن را جمع‌آوری و براساس آن ظرفیت کارخانه ذغال‌شویی مورد نیاز را تعیین نموده است. سپس با انجام مطالعات کتابخانه‌ای و دو تحقیق میدانی، معیارهای مؤثر در انتخاب مکان و چند محل منتخب برای کارخانه ذغال‌شویی را مشخص و با بکارگیری روش فوق، بهترین مکان برای کارخانه ذغال‌شویی مشخص شده است.

روشن‌نژاد (1383) در پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود با استفاده از GIS به ارائه یک الگوی مناسب برای مکان‌یابی مدارس ابتدایی پرداخته است.

مهدوی (1385) در مقاله خود به چگونگی پهنه‌بندی بخش مرکزی شهرستان ورزقان با توجه به عوامل طبیعی و انسانی برای مکان‌یابی مراکز خدمات روستایی پرداخته است. بدین منظور از ابزار  GIS برای تولید و تجزیه و تحلیل نقشه‌ها استفاده گردیده است. طی این فرآیند ابتدا استقرار سکونتگاه‌ها از لحاظ عوامل طبیعی در چهار شاخص سطوح ارتفاعی، شیب، قابلیت اراضی و دسترسی به منابع آب مورد بررسی قرار گرفته سپس ارزش سکونتگاه‌ها از نظر عوامل انسانی در پنج معیار جمعیت، دسترسی، خدمات بهداشتی، خدمات آموزشی و تسهیلات زیربنایی با استفاده از مدل شاخص مرکزیت وزنی در کل بخش مشخص گردیده است. سپس با استفاده از توابع تحلیل همسایگی درون‌یابی کل محدوده بخش در هر یک از معیارهای تعیین شده، پهنه‌بندی گردیده است.

 

3. معرفی مدل

به طور کلی می‌توان متغیرهای مؤثر در مکان‌یابی یک پالایشگاه نفت را با توجه به ماهیت ترکیبی این تحقیق در ابتدا به دو گروه تقسیم بندی  نمود. گروه اول از عوامل عبارتند از عوامل جغرافیایی که در قسمت سامانه اطلاعات جغرافیایی مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرند و گروه دوم عواملی هستند که به صورت کمی می‌توانند وارد مدل لاجیت گردند.

در این مطالعه در گام اول 7 عامل جغرافیایی شیب زمین، ارتفاع، فاصله از شهرها، فاصله از راه‌های ارتباطی، فاصله از گسل‌ها، فاصله از رودخانه‌ها و فاصله از منابع آب زیرزمینی و دریاچه‌ها به وسیله سامانه اطلاعات جغرافیایی و با استفاده از روش منطق بولین مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهند گرفت. خروجی نهایی نشان‌دهنده نواحی است که در آنها لایه‌های اطلاعاتی مناسب استقرار پالایشگاه نفت مشخص می‌شوند. برای هر یک از متغیرهای جغرافیایی ذکر شده معیارهایی برای کلاس‌بندی از منابع گوناگون تعیین شده است (جدول 1). پس از بررسی عوامل جغرافیایی تأثیرگذار بر مکان‌یابی توسط سامانه اطلاعات جغرافیایی و تعیین نواحی مناسب برای استقرار پالایشگاه نفت، در مرحله دوم با در نظر گرفتن  عوامل اقتصادی و کمی، مدلی برای مکان‌یابی طراحی خواهد شد. مدل مورد استفاده در این تحقیق به صورت زیر است.

(1)         

علامت انتظاری تئوریک و توضیحات هر یک از متغیرهای موجود در مدل در جدول 2 آورده شده است.

 

جدول 1. منابع تعیین معیارهای کلاس‌بندی نقشه‌ها

عامل مؤثر بر مکان‌یابی

منبع مورد استفاده برای تعیین شاخص کلاس بندی

شیب زمین

مطالعات انجام شده گذشته، نظر کارشناسان استقرار صنایع

ارتفاع

مطالعات انجام شده گذشته، نظر کارشناسان استقرار صنایع

فاصله از راه‌های ارتباطی

دستورالعمل حفظ حریم راه‌های وزارت راه و ترابری، مصوبه هیئت وزیران به شماره64677/ ت 18591، سایر مطالعات انجام شده

فاصله از شهرها

وزارت مسکن و شهرسازی معاونت توسعه شهری،سایر مطالعات انجام شده، نظر کارشناسان استقرار صنایع

فاصله از رودخانه‌ها

آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی آب اصلاحیه مصوبه هیئت وزیران به شماره 18591/5828، نظر کارشناسان محیط زیست

فاصله از دریاچه‌ها و آبهای زیرزمینی

سازمان حفاظت از محیط زیست ضوابط و مقررات استقرار صنایع، نظر کارشناسان محیط زیست

فاصله از گسل‌ها

مطالعات قبلی انجام شده، نظر کارشناسان سازمان پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی در حوزه استقرار صنایع

مأخذ: محقق

 

جدول 2. متغیرهای توضیحی و علائم انتظاری تئوریک آنها

نماد متغیر توضیحی

شرح متغیر

علامت انتظاری

RSWi

نسبت شاغلین ماهر صنعتی به کل شاغلین به تفکیک مراکز استان

+

AMWi

متوسط دستمزد ماهانه به تفکیک مراکز استان نسبت به سال پایه

-

NIWi

تعداد کارگاه‌های صنعتی موجود به تفکیک مراکز استان

+

CCPi

سرانه مصرف 4 فرآورده اصلی نفتی به تفکیک مراکز استان

+

ULPi

قیمت زمین شهری به تفکیک مراکز استان

-

DUMi

متغیر مجازی وجود بازارهای محلی (صنایع پتروشیمی)

+

DCO

فاصله تا محل تأمین مواد اولیه (میادین نفتی) به تفکیک مراکز استان

-

DEX

فاصله تا بنادر صادراتی به تفکیک مراکز استان

-

 

متغیر وابسته Y دو مقدار صفر و یک را اختیار می‌کند. بدین صورت که برای 30 مرکز استان
(شهر) مورد بررسی، 8 شهر دارای پالایشگاه هستند که متغیر وابسته Y مقدار یک و برای 22 مرکز استان باقیمانده مقدار صفر  را می‌گیرد.

محل تأمین مواد اولیه برای یک پالایشگاه نفت خام، میادین نفتی موجود در کشور هستند که در دو حوزه جنوبی و غربی ایران واقع شده‌اند. اکثر میادین نفتی واقع شده در غرب ایران دارای ظرفیت تولید کمتر از ۵۰٬۰۰۰ بشکه در سال هستند، از این رو از اهمیت کمتری برخوردارند. در جنوب ایران (حوزه‌های عملیاتی شرکت نفت فلات قاره) براساس میزان نفت قابل برداشت روزانه و حجم مخازن دارای اهمیت بیشتری است. بر همین اساس در این مطالعه چهار ناحیه مذکور برای تأمین مواد اولیه برای هر مکان در نظر گرفته شده است بنابراین متغیر فاصله از محل تأمین مواد اولیه به صورت زیر درمی‌آید:

 

جدول 3. فاصله تا میادین نفتی

میدان نفتی بهرگان

میدان نفتی سیری

تا میدان نفتی لاوان

میدان نفتی خارک

 

       

فاصله مکان iام

مأخذ: محقق

 

در این مطالعه بازارهای فروش محلی در هر ناحیه و صنایع پتروشیمی موجود در آن ناحیه معرفی شده‌اند اما درخصوص صادرات استقرار یک پالایشگاه نفت بایستی حتی‌الامکان به گونه‌ای باشد که برای صادرات فرآورده‌های نفتی به کشورهای همسایه، حداقل میزان هزینه حمل و نقل را ایجاد نماید. در این مطالعه، اصلی‌ترین بنادر صادرکننده فرآورده‌های نفتی (بندر عباس و بندر ماهشهر) به عنوان نقاط خروجی و بازارهای فروش در نظر گرفته شده‌اند. لذا متغیر فاصله مکان iام تا بازارهای فروش صادراتی به صورت زیر خواهد بود:

 : فاصله مکان iام تا بندر عباس

 : فاصله مکان iام تا بندر ماهشهر

 

4. حل مدل

4-1. مرحله اول- استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی

در ابتدا نقشه‌های اولیه مورد نیاز برای هر یک از عوامل تهیه و آماده‌سازی می‌گردند. سپس برای هر یک از 7 عامل معیارهایی عددی مشخص می‌گردد و با توجه به معیارهای مشخص شده نقشه‌های اولیه کلاس‌بندی می‌شود. در نهایت نقشه‌های کلاس‌بندی شده با استفاده از منطق بولین همپوشانی و مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرند. در این مطالعه به منظور بررسی فاصله مناسب از شهرها برای استقرار پالایشگاه نفت به دلایل زیر تنها مراکز استان به عنوان شهرهای مورد بررسی مد نظر قرار گرفته‌اند.

-      در نقشه اولیه تهیه شده از شهرهای کشور بیش از 970 شهر به صورت داده‌های جغرافیایی نقطه‌ای[18] استخراج گردید. مشکل اصلی در مورد بررسی چنین نقشه‌ای به عنوان نقشه معیار شهرها در مطالعه حاضر، وجود نداشتن مساحت‌ها و مرزهای شهری برای داده‌های استخراج شده بود. چرا که با در نظر گرفتن فاصله حریم شهری به میزان 5 کیلومتر و نبود مرزهای شهری نتایج نهایی به هیچ عنوان قابل اتکا و اعتماد نخواهند بود. به عنوان مثال در این حالت امکان دارد  نواحی مناسب در خروجی نهایی سامانه اطلاعات جغرافیایی، در دنیای واقعی اماکن و بناهای شهری و یا تأسیسات حومه شهر را شامل شوند.

-      تهیه و استخراج محدوده‌ها و مرزهای شهری تنها در دو حالت استخراج شخصی از طریق نرم‌افزارهایی همچون گوگل ارث[19] و یا استخراج توسط دوربین‌های نقشه‌برداری سازمان‌های مربوطه امکان‌پذیر است که در هر دو حالت زمان لازم برای اجرای این طرح بسیار طولانی بوده و قابل اجرا برای این مطالعه نیست. هر چند این موضوع می‌تواند به عنوان پیشنهادی برای گسترش این تحقیق مدنظر محققان آینده قرار گیرد.

-      پالایشگاه نفت خام جزو صنایع سنگین و نیازمند نهاده‌های سرمایه و نیروی کار فراوان است. بنابراین حتی در صورت وجود داده‌های مربوط به محدوده شهری کلیه شهرهای کشور، تعدد مناطق معرفی شده که بسیاری از آنها در نواحی مرکزی و کویری ایران و دور از شهرهای بزرگ  قرار خواهند گرفت و باعث مشکل در تأمین نیروی کار کافی خواهد شد که این موضوع از دقت نتایج تحقیق می‌کاهد.

-      از مجموع  9 پالایشگاه نفت موجود در کشور، 8 پالایشگاه نفت در نزدیکی مراکز استانی احداث شده‌اند و تنها پالایشگاه لاوان به علت وجود میادین نفتی در آب‌های خلیج فارس در جزیره لاوان ساخته شده است. چرا که دسترسی به نیروی کار، سرمایه و راه‌های ارتباطی برای تعمیرات و نگهداری پالایشگاه در نزدیکی مراکز استانی بسیار آسان‌تر از شهرهای کوچکتر است.

-         بنابراین با توجه به موارد ذکر شده،  شهرهای مورد بررسی  در این مطالعه تنها مراکز استانی کشور هستند.

 

4-1-1. تعیین معیارها و کلاس‌بندی نقشه‌های اولیه

در این مطالعه برای همپوشانی نقشه‌ها از مدل منطق بولین استفاده شده است. در مدل بولین مناطق مناسب شناخته شده مقدار عددی یک و مناطق نامناسب مقدار صفر را اختیار می‌نمایند و در نهایت با این مقادیر نقشه‌ها همپوشانی و نواحی مناسب در خروجی ظاهر می‌شود. بنابراین با توجه به معیارهای در نظر گرفته شده، امتیازهای مناطق مناسب و نامناسب و مقادیر مرتبط به هر یک از لایه‌های اطلاعاتی برای استفاده در منطق بولین به صورت جدول 4 خواهد بود.

 

جدول 4. نحوه امتیازدهی به لایه‌های اطلاعاتی جغرافیایی و زیست‌محیطی

ردیف

معیار

طبقه‌بندی

امتیاز

منطق بولین

ردیف

معیار

طبقه‌بندی

امتیاز

منطق بولین

1

شیب زمین

(درصد)

5-0

بسیار مناسب

1

4

فاصله از رودخانه‌ها

(متر)

1000-0